Dzisiaj opis często występującego schorzenia, ale też równie często mylonego z alergią na białko mleka krowiego. Mowa o nietolerancji laktozy. Według badań amerykańskich naukowców, odsetek osób nietolerujących laktozy w populacji dorosłych zależy od grupy etnicznej i waha się w granicach 2–30% u osób rasy białej. W Polsce nietolerancja laktozy jest stwierdzana u ok. 30% populacji.

Parę słów o laktozie

Laktoza jest dwucukrem składającym się glukozy i galaktozy, który znajduję się w mleku i jego przetworach – stąd jego nazwa cukier mleczny. Ciekawe jest to, że ma szerokie zastosowanie w przemyśle spożywczym i przetwórczym (podnosi lepkość artykułu spożywczego, podczas pieczenia brązowieje). Po spożyciu, laktoza w jelicie cienkim jest trawiona przez enzym laktazę do jej składowych – glukozy i galaktozy.

Co to jest nietolerancja laktozy?

Jedną z podstawowych przyczyn nietolerancji laktozy jest niedobór laktazy. Inaczej mówiąc, objawy występują wtedy, gdy spożyjemy więcej laktozy niż pozwalają na to możliwości organizmu do jej trawienie i wchłaniania. Podstawowe objawy to: biegunka u niemowląt; wzdęcia, bóle brzucha, uczucie pełności, oddawanie nadmiernych ilości gazów u dzieci starszych, młodzieży i dorosłych. Zasada jest taka: im więcej laktozy zjemy, tym objawy będą bardziej nasilone. Czas wystąpienia objawów waha się od 30 minut do dwunastu godzin po spożyciu produktu zawierającego laktozę.

Medycyna wyróżnia 3 podstawowe postacie niedoboru laktazy:

  • wrodzony niedobór laktazy (alaktazja) – bezwzględnym niedobór laktazy. Objawy występujące to m.in.: biegunki z wodnistymi, kwaśnymi stolcami.
  • wtórny niedobór laktazy, który występuje m.in. w przebiegu ostrych zakażeń żołądkowo-jelitowych, enteropatii, mukowiscydozy, choroby Leśniowskiego-Crohna, Wraz z regeneracją śluzówki jelita upośledzona tolerancja laktozy ustępuję.
  • pierwotny niedobór laktazy – spotykany bardzo często, jest to postępujące z wiekiem zmniejszenie aktywności laktazy, która w okresie wczesnego dzieciństwa była prawidłowa. Laktaza jest bardzo aktywna w okresie niemowlęcym, po odstawieniu od piersi jej aktywność stopniowo się zmniejsza. To zjawisko jest genetycznie zależne i nieodwracalne.

Rozpoznanie

W diagnostyce wykorzystuje się:

  • metody bezpośrednie: pomiar aktywności laktazy w jelicie cienkim
  • metody pośrednie: wodorowy test oddechowy (WTO), test doustnego obciążenia laktozą, próba eliminacyjna, ocena pH stolca, badanie molekularne polimorfizmu genu laktazy.

Najczęściej wykorzystuje się WTO, należy jednak pamiętać o czynnikach zmieniających wynik np. stosowanie antybiotyków, ostra biegunka czy palenie tytoniu.

Źródła laktozy

Głównym źródłem laktozy jest mleko oraz jego przetwory (jogurty, kefiry, maślanki, sery żółte, twarogi, śmietana oraz masło). Niewielkie ilości laktozy znajdziemy również w: pieczywie, płatkach śniadaniowych, zupach w proszku, sosach sałatkowych, margarynie, produktach zawierających mleko w proszku, czekoladzie. Jest ona także stosowana jak podstawowych składnik wielu leków.

Nietolerancja laktozy - Sery

Photo credit: Skånska Matupplevelser via Hollywoodthing / CC BY-ND

Produkt Zawartość laktozy w 100g produktu
Mleko krowie 2% 4,7g
Mleko w proszku odtłuszczone 51g
Mleko modyfikowane dla niemowląt 7g
Mleko bezlaktozowe < 1g
Śmietana 18% 3,6g
Jogurt naturalny 4,6g
Maślanka 4,7g
Kefir 2% 4,1g
Ser twarogowy półtłusty 3,2g
Sery pleśniowe – Brie 0,1g
Ser feta 1,0g
Mozarella 1,0g
Ser Edamski tłusty 0,1g
Twarożek wiejski ziarnisty 3,3g
Serek homogenizowany waniliowy 2,9g
Lody śmietankowe 4,4g

Zalecenie dietetyczne

Postępowanie żywieniowe jest wskazane u osób, u których występują objawy kliniczne nietolerancji laktozy. Postępowanie zależy od rodzaju nietolerancji.

Rodzaj nietolerancji  Zalecenie
Wrodzony niedobór laktazy Dieta bezlaktozowa przez całe życie
Wtórny niedobór laktazy Okresowe wykluczenie laktozy z diety do czasu ustąpienia objawów i wyleczenia przyczyny będącej bezpośrednią przyczyną nietolerancji
Pierwotny niedobór laktozy Postępowanie etapowe: początkowo dieta bezlaktozowa do czasu ustąpienia objawów, następnie wprowadzenie niewielkich ilości laktozy (dieta niskolaktozowa), ale tak by nie przekroczyć indywidualnej tolerowanej ilości

W praktyce jest to dieta eliminacyjna – niskolaktozowa lub bezlaktozowa w zależności od rodzaju nietolerancji. Podstawowe praktyczne rady to:

  • rezygnacja lub mocne ograniczenie spożywania mleka
  • ograniczenie spożycia przetworów mlecznych do ilości tolerowanych

Warto zaznaczyć, że fermentowane napoje mleczne – jogurty, kefiry i maślanki – są zwykle dobrze tolerowane ze względu na obniżoną zawartość laktozy w wyniku częściowej fermentacji oraz obecności laktazy z komórek bakterii fermentacji mlekowej.

  • korzystanie ze specjalnych produktów mlecznych o obniżonej zawartości laktozy (poniżej 1g/100ml)
  • staranne dobieranie produktów spożywczych ze względu na zastosowanie laktozy w przemyśle spożywczym i przetwórczym
  • w razie braku oczekiwanych rezultatów eliminacji laktozy, do leczenie można włączyć środek farmakologiczny w postaci beta-galaktozydazy (egzogenny enzym trawiący laktozę) dodawanej do mleka (lub w formie kapsułek czy tabletek przyjmując je jednocześnie z produktami mlecznymi o stałej konsystencji)
Nietolerancja laktozy - Jogurt

Photo credit: Akane86 via Small Kitchen / CC BY-NC-ND

Wapń w diecie bezmlecznej

Stosowanie diety bezmlecznej może wiązać się z ryzykiem niedoborów wapnia, dlatego zbilansowanie diety w nietolerancji laktozy jest niezwykle ważne! Wapń możemy czerpać z ryb, jaj, nasion roślin strączkowych, warzyw kapustnych, grubych kasz czy orzechów.

Produkt Zawartość wapnia w 100g produktu
Sardynka w oleju 330mg
Napój sojowy/ryżowy wzbogacony w wapń 120mg
Tofu wzbogacony w wapń 350mg
Jajo całe 47mg
Żółtko 147mg
Pasztet z kurczaka 94mg
Soja, nasiona suche 240mg
Fasola biała sucha/gotowana 163mg/90mg
Brokuły 48mg
Szpinak 93mg
Brukselka 57mg
Fasolka szparagowa 65mg
Kapusta pekińska 45mg
Figi suszone 203mg
Morele suszone 139mg
Otręby pszenne 119mg
Ryż brązowy 32mg
Płatki owsiane 54mg
Orzechy laskowe 186mg
Migdały 239mg
Orzechy włoskie 87mg
Słonecznik, nasiona 131mg
Mak niebieski suchy 1266mg

Modyfikacje dietetyczne są podstawą leczenia wszelkich nietolerancji pokarmowych. Jednakże stosowanie tak restrykcyjnych diet powinno odbywać się pod kontrolą lekarza i dietetyka, bo przecież mimo takiego czy innego schorzenia można dalej cieszyć się zdrowiem.

Udostępnij:Share on Facebook17Share on Google+0Tweet about this on Twitter